حسن حسين زاده شانه چى
19
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
هرچند كه از نظر مضمون و محتوا همانند هستند . وى افزون بر نقل از ديگر كتب روايى شيعه ، رواياتى را كه خود شنيده بود ، نيز ذكر كرده است . كتاب با فصلى دربارهء ماهيت و امكان غيبت امام شروع مىشود و سپس به ردّ عقايد فرقههاى شيعى قائل به غيبت ، مانند كيسانيه ، ناووسيه و واقفيه مىپردازد و در فصول بعدى ، نويسنده به ذكر تاريخ امام مهدى ( عج ) و غيبت صغرى وارد مىشود . اين قسمت كتاب ، به لحاظ تاريخى از اهميت خاصى برخوردار است ، زيرا اطلاعات بسيار و مفيدى دربارهء نائبان و وكيلان امام دوازدهم در غيبت صغرى و وقايع عصر آنان و نيز دربارهء مدعيان دروغين نيابت و وكالت به دست مىدهد كه مهمترين منبع اطلاعاتى در اين موضوع به شمار مىرود و اطلاعات آن ، در ديگر تأليفات باقى مانده از اين دوران كمتر به چشم مىخورد . كتاب منتخب الانوار المضيئه نوشتهء على بن عبد الكريم نيل نجفى ، از نويسندگان قرن هشتم هجرى را نيز بايد در رديف منابع اختصاصى ياد كرد . اين كتاب كه بيشتر اطلاعاتش را از كمال الدين شيخ صدوق گرفته ، پس از ذكر مطالبى دربارهء ولادت امام مهدى ( عج ) ، به مسألهء غيبت و بيان حوادث اين دوران ، بهويژه ذكر وكيلان و نائبان امام دوازدهم پرداخته است . لازم به ذكر است كه كتابهاى متعددى ، پس از غيبت صغرى ، دربارهء امام مهدى ( عج ) نوشته شدند كه بسيارى از آنها مشتمل بر مباحث كلامى ، و بدور از اطلاعات تاريخىاند . از اين قبيل مىتوان به كتاب الفصول العشره نوشتهء شيخ مفيد ( م 411 ق ) اشاره كرد كه مجموعهاى از پرسش و پاسخها دربارهء مهدى ( عج ) و غيبت اوست . شمار ديگرى از اين كتابها نيز ، كه احتمالا اطلاعات مفيدى دربارهء تاريخ غيبت صغرى دربر داشتند ، از ميان رفتهاند و فقط نامى از آنها در كتب رجالى و فهرستها باقى است .